فیروزه کوبی یکی از هنرهای دستی اصیل ایرانی است که در آن قطعات کوچک سنگ فیروزه با دقت و ظرافت خاصی بر روی سطح ظروف، زیورآلات و سایر اشیای تزئینی از جنس مس، برنج، نقره یا برنز چسبانده می‌شوند. در این نوشته قصد داریم در خصوص هنر فیروزه کوبی صحبت کنیم تا انتها با ما همراه باشید.
تاریخچه
فیروزه کوبی یکی از صنایع دستی ایران است که قدمت چندانی ندارد. در حال حاضر نیز تولید آن محدود است و به همین دلیل، به خوبی شناخته نشده است.
این هنر در ابتدا در نیشابور و مشهد به صورت نصب فیروزه بر روی زیورآلات توسط فردی به نام یوسف حکمیان معروف به ممدرضا ابداع شد. سپس، بیست سال بعد، این هنر توسط فردی به نام حاج داداش به اصفهان آورده شد.
اما ابداع کننده هنر فیروزه کوبی بر روی ظروف و اشیای مسی، فردی به نام روبن یروشالمی است. او در سال ۱۳۴۲ پس از پایان تحصیلات ابتدایی به دلیل مشکلات مالی، نزد عمویش که زرگر بود، مشغول به کار شد. در آن زمان، فیروزه کوبی بیشتر بر روی زیورآلات انجام می شد.
روبن یروشالمی با فراگیری این هنر و تبحر در آن، دست به ابداع و نوآوری در ساخت انواع فیروزه کوبی در ظروف و اشیای مسی با اندازه های متفاوت زد. آنچه امروزه از فیروزه کوبی می بینیم، حاصل تلاش و نوآوری های روبن یروشالمی در طول چهل سال تجربه در این زمینه است.
در حال حاضر، صنایع دستی فیروزه کوبی بیشتر در اصفهان رایج است و صنعتگران شاغل در این رشته محدود و انگشت شمارند.
انواع سنگ فیروزه در فیروزه‌کوبی
از لحاظ کیفیت و رنگ، سنگ فیروزه به دو نوع تقسیم می‌شود:
- فیروزه گچی، سفید
- فیروزه سنگی، آبی،سبز: این فیروزه خود به دو دسته متوسط و مرغوب تقسیم می شود.
فیروزه مورد استفاده در فیروزه‌کوبی باید قابلیت تحمل گرما و فشار زیاد را داشته باشد. در واقع، طی عملیات فیروزه‌کوبی، فیروزه به وسیله لاک بر روی سطح فلز چسبانده می‌شود. این عملیات شامل مراحل فشار و گرمای زیاد است که می‌تواند باعث شکستن فیروزه‌های ضعیف شود.
مراحل ساخت محصول فیروزه کوبی
بدنه محصول فیروزه کوبی، اعم از زیورآلات یا ظروف فیروزه‌کوبی، از موادی مانند مس، برنج، نقره یا برنز تشکیل شده است. در این نوع هنر، ذرات و قطعات کوچک از سنگ فیروزه بر روی بخش‌هایی از سطح محصول قرار گرفته و به شکل یک موزاییک ترتیب داده می‌شوند تا جلوه‌های خاص و منحصر به فرد به آن بخشیده شود. ساخت و اجرای محصولات فیروزه‌کوبی چندین مرحله را شامل می‌شود که در ادامه به ترتیب آنها توضیح داده شده است.
ساخت و پرداخت شی مسی (زرگری)
پس از طراحی شیء مورد نظر توسط فیروزه‌کوب، سفارش ساخت به مسگر داده می‌شود. مسگر شیء مسی را با استفاده از ابزارهای مختلف مانند چکش، سندان، و دستگاه‌های مخصوص می‌سازد. پس از ساختن شیء، آن را برای مراحل زرگری و خمکاری به خمکار می‌دهند.
خمکاری عبارت است از ایجاد برآمدگی یا فرورفتگی در سطح شیء مسی. این کار با استفاده از دستگاه‌های خمکاری انجام می‌شود و باعث می‌شود که شیء مسی آماده نصب فیروزه شود.
زرگری عبارت است از ساخت و آماده‌سازی جسم موردنظر با یکی از فلزات. این کار به وسیله صنعتگر زرگر یا سازندهٔ فلزات به وسیلهٔ دست، پرس، یا با کمک هر دو انجام می‌شود.
پس از ساخته شدن فرم کل شی، قسمتی را که باید فیروزه‌کوبی شود را مشخص می‌کنند. سپس، اطراف آن را یک رشتهٔ باریک فلزی قرار می‌دهند و لحیمکاری می‌کنند. این کار باعث می‌شود که اطراف فرم مورد نظر به اصطلاح دیوارهایی به ارتفاع دو تا سه میلی‌متر از سطح ظرف پیدا کند.
در صورتی که قسمت آماده شده برای فیروزه‌کوبی سطح زیادی را اشغال کند و زمینه آن خالی به نظر برسد، با رشته‌هایی از همان فلز، نقوشی جزئی‌تر و کوچک‌تر به شکل تزئینی داخل آن قرار می‌دهند و مجدد لحیمکاری می‌کنند. این عمل علاوه بر زیباتر شدن فرم کار، به سطح فیروزه‌کوبی شده استحکام بیشتری نیز می بخشد.
چسباندن فیروزه بر روی شی مورد نظر
در هنر فیروزه کوبی، قطعات ریز فیروزه با استفاده از لاک و حرارت بر روی شی مورد نظر چسبانده می شوند. این فرآیند در چند مرحله انجام می شود:
مرحله آماده سازی: قطعات ریز فیروزه شستشو داده شده و غربال می شوند تا اندازه های یکسانی داشته باشند.
مرحله چسباندن: شی مورد نظر گرم می شود و لاک پودر شده بر روی آن پاشیده می شود. در حالی که لاک هنوز نرم است، قطعات فیروزه بر روی آن قرار می گیرند.
مرحله پر کردن فضاهای خالی: برای پر کردن فضاهای خالی بین قطعات فیروزه، حرارت افزایش یافته و مقداری لاک اضافی بر روی آنها پاشیده می شود. سپس با افزودن قطعات فیروزه ریزتر، سعی می شود تا فضای خالی کاملا پر شود.
مرحله صیقل دادن: پس از سرد شدن شی، قسمت های پوشیده شده از لاک و فیروزه با سنگ سمباده آب سنباده زده می شوند تا قسمت های اضافی لاک و برجستگی های سنگ ها از بین برود.
مرحله ترمیم: در صورت وجود ناهمواری در سطح کار، شی مجددا گرم شده و با استفاده از قطعات فیروزه و لاک، قسمت های ریخته ترمیم می شود. سپس سطح کار مجددا سنباده زده و صیقل داده می شود.
تراش و پرداخت نهایی کار
تراش و پرداخت کار نهایی، مرحله ای مهم در ساخت محصولات فیروزه کوبی است. در این مرحله، محصول نهایی آماده می شود و زیبایی و ارزش آن تکمیل می شود.
در بخش اول، برای از بین بردن لایه کدر و تیره رنگی که در اثر حرارت بر روی فیروزه ایجاد شده است، سنگ های فیروزه با استفاده از تیغ الماسه تراش داده می شوند. در این مرحله، حدود نیمی از سنگ فیروزه تراش داده می شود.
در بخش دوم، سطوح فیروزه کوبی شده با استفاده از روغن زیتون و روغن کنجد، به آرامی و با دقت پولیش می شوند. این کار باعث می شود که سنگ های فیروزه به خوبی در جای خود قرار بگیرند و سطح کار، شفاف و درخشان شود.
لازم به ذکر است که گاهی اوقات، برای ترمیم قسمت های شکسته یا آسیب دیده کار، از نوعی بتونه فیروزه ای رنگ استفاده می شود. این بتونه با ترکیب گل مل، روغن و رنگ لاجورد تهیه می شود.
خرید ظروف دستساز مس و فیروزه از فروشگاه معتبر
شما گرامیان می توانید جهت خرید ظروف دستساز مس و فیروزه به بخش فروشگاه سایت مراجعه نموده و محصول مورد نظر خود را ثبت سفارش نمایید.
